Archeologie en Publiek

jaargang 10 nummer 1, voorjaar 1999

ONTDEKKINGSKAMER '3000 OPA'S GELEDEN'

Else Gerritsen

Geschiedenis voelen...
Het meisje heeft de neolithische bijl al een tijdje in haar hand. Ze trekt zich niets aan van haar klasgenootjes die zeggen dat ze hem door moet geven. Ze streelt met haar vingers over de bijl, ze ruikt er eens aan. Ze drukt het voorwerp zelfs even tegen haar borst. Het is of er om het voorwerp een soort aura hangt, dat ze koestert.
'Hoe oud ben jij?', vraag ik haar. 'Tien', antwoordt ze.
'Die bijl, die jij nu vasthoudt, is al 5000 jaar oud!'
Ze kijkt met een blik vol ongeloof en ontzag naar de bijl, die ze uiteindelijk met tegenzin afgeeft aan haar buurmeisje, die hem giechelend en niet begrijpend waarom het zo lang moest duren, meteen weer doorgeeft aan de volgende. Maar haar klasgenootje weet het: zo voelt geschiedenis...

Deze ervaring, opgedaan in een programma voor het onderwijs, is een van de uitgangspunten voor de ontwikkeling van een ontdekkingskamer geweest.

Participatie
Een ontdekkingskamer is een speciale ruimte binnen het publieksgedeelte van het museum waar de individuele bezoeker op een niet alledaagse manier kennis kan maken met het verleden. In deze ruimte kan de bezoeker veelal authentieke voorwerpen zelf in de hand nemen en er, zo mogelijk, zelf mee werken. Door deze nieuwe manier van presenteren wordt het publiek meer bij de presentatie betrokken dan bij een traditionele expositie. De bedoeling is dat de bezoeker 'een ervaring rijker' naar huis gaat. De feitelijke kennisoverdracht komt pas op de tweede plaats. Het idee van een ontdekkingskamer is ontwikkeld in de Verenigde Staten. Daar wordt de discovery room door de American Association of Museums (AAM) als volgt omschreven: 'it is a separate permanent area with a collection of it's own within a traditional museum setting; it is open to the public on a regular basis; it fosters interactive, self-directed, multi-sensory learning with objects; it is staffed with trained facilitators'.

Voor wie?
De OntdekkingsKamer '3000 opa's geleden' heeft als onderwerp de vroegste Drentse geschiedenis en is speciaal bedoeld voor jeugdig individueel publiek, woonachtig in Drenthe of op bezoek in Drenthe (toeristen). In de OntdekkingsKamer kunnen kinderen (en hun ouders/begeleiders) en met behulp van een facilitator (OK-medewerker) op een speelse, interactieve, zelfontdekkende wijze ervaringen opdoen, waarbij op alle zintuigen een beroep wordt gedaan. In de OK kunnen kinderen het leven in de prehistorie en vroege middeleeuwen beleven en kennis nemen van de maatschappelijke ontwikkelingen in onze geschiedenis: Van alles zelf-doeners tot specialisten: jager/voedselverzamelaars, boer/voedselproducenten en het ontstaan van ambachten. Daarbij zullen zij in min of meerdere mate tijdsbesef ontwikkelen, meer overzicht krijgen in de eigen geschiedenis, leren omgaan met echte objecten en respect krijgen voor de eigen geschiedenis. De OntdekkingsKamer is een middel om de archeologische voorwerpen, die getoond worden in de tentoonstelling, te leren zien in hun juiste context.

Ontwikkeling
Vanaf 1975 is in het Drents Museum geëxperimenteerd met nieuwe overdrachtsvormen. In tentoonstellingen als De warme drukker en De warme pottenbakker werd geprobeerd het publiek op een directe manier bij de presentatie te betrekken, hierover is uitvoerig gepubliceerd (1). Na een bezoek aan Amerikaanse ontdekkingskamers in 1981 ontwikkelde het museum eigen ideeën die werden toegepast in de onderwijsprogramma's. Daarin kwamen naast de audiovisuele hulpmiddelen het hands on-principe en het 'zelf doen' centraal te staan. Deze manier van werken werd met het onderwijs elk jaar geëvalueerd en de waardering voor deze overdrachtsvormen was te lezen uit het stijgende aantal groepen dat het museum bezocht: meer dan 600 in 1985 en 1986, de maximum-capaciteit!
De kennis en ervaring opgedaan in bovenstaande tentoonstellingen en het onderwijsprogramma hebben tot een geheel nieuw tentoonstellingsconcept geleid, Drenthe 1920-1940, waarin hands on en het zelf ervaren een nieuwe invulling kregen voor het individuele publiek. Uit het rapport Beleving en waardering van museumbezoek (2), blijkt dat juist het affectieve aspect in de presentatie door het publiek hoog wordt gewaardeerd. Uit op ons verzoek verrichte onderzoeken door de Faculteit der Beleidswetenschappen van de KU Nijmegen (3) wisten we dat als we grotere groepen toeristen en gezinnen voor het museum wilden interesseren, wij ons meer moesten richten op kinderen, waarbij niet alleen de leerzame, maar vooral ook de leuke en speelse kanten van het museum belicht moesten worden.

De proef-OntdekkingsKamer is gestart in juni 1992 en blijkt ook na drie seizoenen nog uniek voor Nederland. Nergens wordt er gewerkt met een dergelijke directe overdrachtsvorm gericht op kinderen in een (weliswaar flexibele) permanente vorm. Drie seizoenen OntdekkingsKamer '2000 opa's geleden' heeft ons een schat aan informatie en ervaringen opgeleverd. We mogen rustig stellen dat het concept zeer succesvol is gebleken. De waardering van het publiek is erg groot; de doelgroep is bereikt; de overdracht vindt op de bedoelde manier plaats; de ontdekkingskamer heeft als fenomeen een wezenlijke plaats in ons museum veroverd.

3000 opa's geleden: De OntdekkingsKamer in een nieuwe ruimte met een nieuwe naam
Door de verbouwing is de OntdekkingsKamer op een prachtige nieuwe locatie terechtgekomen: de onderdoorgang tussen de twee gebouwen. Komend van de indrukwekkende wenteltrap wordt de bezoeker geconfronteerd met een verrassende ruimte met drie niveaus, geheel gericht op kinderen. Alles is op kinderhoogte; een volwassene stoot er regelmatig zijn hoofd. In deze ruimte kunnen kinderen op speelse wijze ervaringen op doen met betrekking tot de vroege Drentse geschiedenis aan de hand van 3000 opa's. (Je eigen opa is opa 1, de op van je vader opa 2, de opa van je opa: opa 3. Als je zo alle opa's = generaties telt, is de mammoetjager jouw opa 3000!)
Een enorme mammoetschedel, maar ook de voorportalen van twee hutten met gebruiksvoorwerpen uit de midden- en de nieuwe steentijd trekken meteen de aandacht. Maar vooral ook alle uitnodigende plekken om wat te gaan doen, spreken de jeugd aan. Want wat is er leuker dan zelf te mogen proberen om met pijl en boog te schieten of een hunebedsteen te verplaatsen? Lopen over een veenbrug of kruipen door een vuursteenmijn levert meer informatie op dan het kind zelf in de gaten heeft. Kernwoorden daarbij zijn natuurlijk: ontdekken, ervaren, zelf doen en aanraken toegestaan...

Prehistorische koekjes bakken in een museum
Een aantal activiteiten kon alleen verwezenlijkt worden als aan bepaalde veiligheidsvoorwaarden is voldaan. Speciaal daarvoor is er een demonstratiecabine gebouwd van veiligheidsglas en met een afzuiginstallatie, waarin vuur gemaakt, eten gekookt, hout gehakt of vuursteen bewerkt kan worden. Daarnaast zijn er plekken om dingen te bekijken, in de hand te nemen, te voelen, om naar verhalen te luisteren en vooral veel activiteiten om zelf te doen: een gat in een steen boren, bot bewerken, met vuursteen snijden, meel malen, een munt slaan. Wie dan nog meer informatie wil, kan vanaf 1999 buiten de OntdekkingsKamer terecht in een speciaal daarvoor met moderne computertechnieken ingericht documentatiecentrum. En natuurlijk zal de archeologische collectie door de ervaringen opgedaan in de OntdekkingsKamer, veel meer tot de verbeelding.

OK-boekjes
De OntdekkingsKamer is gericht op het zelf ontdekken. Voor veel kinderen zijn er in deze ruimte zoveel prikkels, dat zij behoefte hebben aan structuur. Elk kind krijgt daarvoor een OK-boekje, waarin alle mogelijke activiteiten en een aantal opdrachten vermeld staan. Als de opdracht of activiteit is uitgevoerd, wordt het boekje afgestempeld. Om de kinderen te stimuleren mogen ze een ansichtkaart uitzoeken als ze tien stempels in het boekje hebben. Bij een vol boekje krijgen ze zelfs nog een presentje. Dit werkt zeer prikkelend voor de kinderen om vaker te komen. Het terugkomstpercentage is dan ook hoog. Bij hun tweede bezoek wordt het adres genoteerd, waarna zij vier keer per jaar het OK-krantje ontvangen met het extra activiteitenprogramma.

OK-medewerkers
Van wezenlijk belang voor het goed functioneren van de OntdekkingsKamer is de begeleiding van de OK-medewerkers. De gekozen vormen van overdracht en de arbeidsintensieve structuur van de OntdekkingsKamer maken dat de OntdekkingsKamer altijd bemand moet zijn. De OK-medewerkers ondersteunen de kinderen bij hun ontdekkingstocht, verstrekken waar nodig informatie, geven instructie bij activiteiten en cursussen. Er is gekozen voor een groep studenten van de Pabo, omdat didactisch inzicht en kindgerichte overdracht essentieel zijn. Zij zijn gericht op het begeleiden van de processen en de individuele benadering van kinderen. De impact van deze directe vorm van overdracht, waarbij ingespeeld wordt op het niveau van de kinderen, is bijzonder hoog. Alle kinderen worden op hun niveau aangesproken, daarbij rekening houdend met leeftijd, maar ook: is het kind speels, vluchtig of juist serieus? Is het visueel, auditief, tactiel of juist manueel ingesteld? Het is de taak van de OK-medewerker om er op toe te zien dat elk kind iets ontdekt dat hem of haar aanspreekt.

Ook toegankelijk voor gehandicapten
Uit ervaring met programma's waarin veel doe-activiteiten en voorwerpen voorkwamen wisten wij dat de OntdekkingsKamer bij uitstek geschikt zou zijn voor visueel gehandicapten: immers bij alles is aanraken toegestaan! Groepen met visueel gehandicapten waren dan ook bijzonder te spreken over de OntdekkingsKamer. Deze mogelijkheid is nog onvoldoende bekend bij organisaties voor visueel gehandicapten. Het ligt in de bedoeling deze groepen speciale programma's aan te bieden binnen de setting van de OntdekkingsKamer. Rolstoelgebruikers kunnen niet op alle plekken komen, maar de OK-medewerkers zijn altijd bereid voorwerpen aan te geven.

Openingstijden
De OntdekkingsKamer is open op woensdag-, zaterdag en op zondagmiddag voor het individuele publiek. In de vakanties (rekening houdend met de vakantiespreiding) op alle middagen, behalve op maandag. Kinderen die de OK bezoeken betalen een kleine toeslag die recht geeft op toegang tot de OK van 13.00 tot 14.45 uur of van 15.00 tot 16.45 uur.
Groepen hebben geen toegang op deze middagen. Op schooldagen kunnen afspraken gemaakt worden voor speciale programma's voor het basisonderwijs. Kleine groepen zoals bijvoorbeeld voor een verjaardagsfeestje of een 'campingprogramma' kunnen een afspraak maken op speciaal daarvoor gereserveerde tijden.

Noten

1. J. Brakke, Kwartaalschrift voor Kunst en Cultuur 3 (1981).
   
2. F. Haanstra, Beleving en waardering van museumbezoek. SCO rapport 313 (1992).
   
3. P. van Hensbergen, Het Drents Museum in beeld (1988) en J. van Someren, Het Drents Museum in toeristisch perspectief (1989).

inhoudsopgave | vorig artikel | volgend artikel | alle artikelen