Archeologie en Publiek

jaargang 2 nummer 1, augustus 1991

PARADISE REGAINED. EEN BESPREKING VAN JEAN AUELS IJSTIJD-BESTSELLERS

Marjorie de Grooth

Het Paleolithicum is niet alleen bij archeologen in de mode, maar zeker ook bij het grote publiek. Dat bevredigt zijn belangstelling echter in eerste instantie niet door het bezoeken van tentoonstellingen of het lezen van populair-wetenschappelijke publicaties, maar stort zich met enthousiasme op een serie historische romans, de cyclus 'Aardkinderen' van Jean Auel. Alleen al in Nederland werden van elk van de vier tot nu toe verschenen delen zo'n 150.000 exemplaren verkocht en in de herfst van 1990 werd Auel met de 'Publieksprijs voor het Nederlandse boek' (sector vertaalde romans) onderscheiden.
In deze bespreking zal ik me op twee punten concentreren: hoe 'verantwoord' is Auels beeld van het leven in de oude steentijd, wat kunnen wij van haar leren, ofwel: hoe kunnen wij archeologen profiteren van haar succes bij onze eigen pogingen om het verleden voor een groot publiek te 'verbeelden'.

De cyclus speelt in de korte tijd (ca. 35.000-30.000 v. Chr.) waarin Neandertalers (homo sapiens neanderthalensis, verder gemakshalve afgekort tot hsn) en echte moderne mensen (homo sapiens sapiens, of hss) samen in Europa leefden. Hij onderscheidt zich van de normale 'dertien in het dozijn' bestsellers in de genres fantasy en romance niet door zijn literaire kwaliteiten, maar door het zeer gedetailleerde en ogenschijnlijk betrouwbare beeld van het leven in de oertijd.

Het verhaal vertoont de trekken van een typische Bildungsroman, met een forse portie reisromantiek: Ayla, een klein hss-meisje, verliest ergens op de Krim haar ouders (die alleen met hun kern-gezinnetje op stap zijn) tijdens een aardbeving; ze zwerft een paar dagen hulpeloos rond, wordt gewond door een holenleeuw en op sterven na dood gevonden door de medicijnvrouw van een groepje hsn ('de clan'). Deze weet, samen met haar broer, de kreupele 'sjamaan' van de stam, het kind te genezen en zorgt ervoor dat het in de groep opgenomen wordt. In het begin is de opvoeding problematisch: Ayla mist het collectieve geheugen (zeg maar: het instinct), dat de grondslag vormt voor hsn leerprocessen. Dankzij haar 'moderne' intelligentie weet zij zich toch heel aardig te redden, maar ze blijft, als een van 'de Anderen' een vreemde eend in de bijt. Pleegmoeder geeft Ayla al haar kennis van geneeskrachtige planten door, zodat ze haar als medicijnvrouw kan opvolgen. De meeste leden van de clan zijn haar en haar gaven geleidelijk gaan waarderen, ook al houdt ze zich niet aan de geldende normen en regels. Alleen de beoogde nieuwe leider van de stam blijft een hekel aan haar houden. Zodra hij het voor het zeggen heeft wordt Ayla dan ook verstoten, waarbij ze haar zoontje moet achterlaten. Ayla besluit de goede raad van haar pleegmoeder te volgen en haar eigen soort te gaan zoeken (deel 1: The Clan of the Cave Bear -- De Stam van de Holenbeer). In deel 2 (The Valley of Horses -- de Vallei van de Paarden) leert zij als een Robinson Crusoë avant la lettre in haar eentje te overleven. Min of meer vanzelfsprekend temt ze daarbij een veulen. Een door haar grootgebrachte holenleeuw-baby gaat na verloop van tijd terug naar de vrije natuur. Intussen is een uitverkoren soortgenoot, Jondalar, samen met zijn broer uit Les Eyzies in de Dordogne vertrokken voor een soort Grand Tour die hen in eerste instantie naar de monding van de Donau moet brengen. Van daaruit trekken ze vrij doelloos naar het noorden, waar ze in conflict komen met Ayla's leeuw en zijn partner. Ayla kan alleen Jondalar redden. Na de nodige communicatiestoornissen bloeit er uiteraard iets moois op, hoewel de onthulling van Ayla's opvoeding en het bestaan van haar 'halfbloed-baby' even danig roet in het eten dreigt te gooien: 'Ons soort mensen' blijkt de Neandertalers ('de platkoppen') als gehate en verachtelijke beesten te beschouwen. In deel 3 (The Mammoth Hunters -- De Mammoetjagers) begint het paar aan de terugreis naar de Dordogne. Met hun menagerie (twee paarden en een wolvejong) overwinteren ze bij de Mamutiërs, die Ayla zelfs officieel in de stam opnemen. Dankzij haar geneeskrachtige en helderziende gaven verwerft ze zich al snel een sterke positie. In de relatie met Jondalar doen zich echter grote problemen voor (hoewel bij de Mamutiërs net als bij Jondalars eigen stam de sexuele revolutie al lang achter de rug is, kan hij er niet tegen wanneer Ayla zich volgens de heersende normen gedraagt en een 'open relatie' wil hebben, terwijl Ayla nooit heeft geleerd dat je ook nee kunt zeggen als een kerel je wil versieren en dat er verschil is tussen sexuele aantrekkingskracht en ware liefde). Ayla blijft bijna hangen aan de artistieke zoon van de plaatselijke vuursteenbewerker, maar uiteindelijk trekt ze toch samen met Jondalar verder. Deel 4 (The Plains of Passage -- Het Dal der Beloften) beschrijft uitputtend rest van de avontuurlijke, maar vooral lange reis (waarop ze o.m. verzeild raken bij een groep waar de macht is overgenomen door radicale vertegenwoordigsters van de nulde feministische golf). Als ze tenslotte Jondalars woongrot in Les Eyzies bereiken, ontdekt Ayla dat deze plek identiek is aan het 'thuis' uit haar dromen. Er moeten nog twee delen volgen.
Het eerste deel heb ik kort geleden met plezier herlezen. Bij de rest werd lezing steeds meer een kwestie van doorzettingsvermogen en plichtsbesef, omdat ik wilde weten welke ideeën en verwachtingen over de prehistorie het publiek eruit heeft kunnen opdoen.

Volgens de schrijfster is het waarheidsgehalte van de boeken hoog, ze benadrukt in interviews dat alles wat ze over de prehistorie schrijft geen fantasie is, maar op onderzoek berust. Ook constateert ze tevreden dat ze haar huiswerk kennelijk goed heeft gedaan, omdat wetenschappelijke kritiek haar tot dusverre bespaard is gebleven (2). Alle aanleiding dus om de archeologische aspecten van de cyclus kritischer te bekijken dan je normaal zou doen bij een historische roman.

De materiële cultuur van hsn wordt (voor zover ik dat kan overzien) heel compleet en adequaat beschreven, de toegevoegde voorwerpen van organisch materiaal komen ook overtuigend over, evenals de (relatief weinig mobiele) leefwijze. Bij de hss smokkelt Auel echter een beetje, door ze niet alleen van de correcte Aurignacien-toolkit te voorzien, maar ze met allerlei fraaie en interessante verworvenheden van het zo'n 10.000 jaar jongere (dat is tenminste 300 generaties!) Gravettien en Solutréen gelukkig te maken (van 'Venusbeeldjes' en meergezinshuizen van mammoetbotten tot uit voor-verhitte vuursteen vervaardigde bladspitsen toe).

Voor de ontwikkeling van de intrige was het nodig de verschillen tussen hsn en hss zo zwaar mogelijk aan te zetten, zonder daarbij te vergeten dat hsn wel degelijk a Man and a Brother (of in elk geval een neefje) was. In een boeiende mengeling van (subrecente) archeologische theorieën en vrije fantasie krijgen we zwaar behaarde, kleine (tot 1,50 m) lieden met O-benen, die niet abstract kunnen denken en een gebrekkig spraakvermogen hebben, maar wel een gecompliceerde gebarentaal. Naar mijn smaak het boeiendst is de manier waarop hun grote schedelinhoud wordt verklaard: Alles wat de hsn tijdens het bestaan van hun soort hebben geleerd, wordt als een collectieve herinnering overgeërfd. Met andere woorden: ze vertonen naast 'aangeleerd' sociaal gedrag in veel sterkere mate dan hss ook genetisch bepaald instinctief gedrag. Inmiddels zijn hun hersens met die erfenis uit hun collectieve verleden zo zwaar belast, dat ze slechts met de grootste moeite nog iets nieuws kunnen leren en dus steeds meer moeite hebben om zich aan veranderingen aan te passen. De baby's krijgen bovendien steeds grotere koppetjes, waardoor moeder en kind vaker in het kraambed sterven. Geen wonder dus, dat ze het niet kunnen bolwerken.
Auels Neandertalers leven in groepen van ca. 25 mensen, in een strikt patriarchale samenleving, met erfelijk leiderschap. Hoewel er regelmatig contact is met andere clans, trouwen ze bij voorkeur binnen de eigen groep. Daar vormen ze kern-gezinnetjes, maar de mannen kunnen naar behoefte elke vrouw gebruiken om aan hun gerief te komen. Er bestaat een zeer strikte, door allerlei taboes omgeven taakverdeling tussen mannen en vrouwen, die zelfs genetisch verankerd is. Zware overtreding van de regels wordt bestraft met verstoting uit de stam. Deze sociale structuur lijkt eerder gekozen terwille van de intrige dan op grond van zijn archeologische of etnografische waarschijnlijkheid. Auel bouwt met deze uitgangspunten in het eerste deel wel een fascinerend beeld op van een groep menselijke wezens die wezenlijk van 'ons' verschillen en zich dan ook in sommige opzichten anders gedragen. Ook hun omgang met het 'lelijke jonge eendje' Ayla overtuigt.
De 'Anderen' leven in een vrouwvriendelijk sociaal paradijs: mannen en vrouwen zijn volstrekt gelijkwaardig, elke groep wordt geleid door een broer samen met zijn zuster. Beslissingen worden in principe bij consensus genomen. Er bestaan geen regels voor de partnerkeuze, maar er wordt bij voorkeur buiten de eigen groep getrouwd. Kinderen ontlenen hun status aan die van hun moeder. De sexuele en sociale emancipatie van de vrouw heeft er werkelijk met succes plaatsgevonden en op de achtergrond lopen zelfs een of twee gelukkige en algemeen gewaardeerde Bom-moeders rond. Een gematigd-feministische utopie dus eigenlijk (zij het, dat iedereen met uitzondering van de sjamanen keurig hetero en rechtshandig is en dat niemand weet waar de kindertjes vandaan komen). De rolpatronen worden flexibel gehanteerd, wat inhoudt dat vrouwen regelmatig mee gaan jagen en mannen bij hoge uitzondering iets aan verzorgende taken doen.
Uit deze laatste opmerkingen blijkt al, dat het Auel jammer genoeg niet is gelukt om de niet-materiële aspecten van deze vroeg-moderne jagers/verzamelaarsters culturen op een bevredigende manier vorm te geven. In feite gedragen haar hss zich in sociaal en psychologisch opzicht volstrekt als blanke middle class Amerikanen uit de jaren zeventig van deze eeuw, die in een 'ik ben o.k., jij bent o.k.'- sfeertje voortdurend bezig zijn met het analyseren van hun onderlinge relaties en met abstracte reflecties op de normen en waarden van de groep. Zo zegt Jondalar, wanneer hij met Ayla voor het eerst (geheel volgens de regels van de NVSH) de liefde bedrijft: ‘You're not supposed to be analysing this’. De beschrijving van hun liefdesleven lijkt overigens direct ontleend aan de vrijmoediger delen van de Bouquetreeks (en wordt fraai geparodieerd in de recente thriller Naked Once More van Elisabeth Peters, een schrijfster die zelf ook graag archeologie in haar werk stopt). Deze gedeeltelijke mislukking hoeft niet echt verbazing te wekken. Voor paleo-psychologische reconstructies kun je niet op archeologische bronnen terugvallen. De meeste onderzoekers die zich met mentaliteitsgeschiedenis bezig houden raken Verstrikt in cirkelredeneringen, waarbij ze hun ideologie op het verre verleden projecteren en het zo gevormde beeld daarna blijmoedig gebruiken om hun hedendaagse gelijk te bewijzen (prachtige voorbeelden zijn te vinden in Elisabeth Badinter De een is de ander). Zo beschouwd is de Holenbeercyclus een fantastische ondersteuning van de (postmoderne) opvatting dat een waarheidsgetrouw beeld van het verleden per definitie niet gegeven kan worden, maar dat onze pogingen daartoe grotendeels projecties zijn van onszelf, onze ideologie en onze maatschappij.
Het is grappig, dat Auel zich van het bestaan van dit probleem niet bewust lijkt te zijn. Haar uitgangspunt is, dat de ijstijdmens hetzelfde voelde als de hedendaagse: ‘Verliefdheid, moederliefde, noem maar op: ik denk dat in dergelijke gevoelens niets is veranderd’ (3). Ik vind dat een tamelijk aanvechtbare stelling, omdat de manier waarop zeLfs een universeel menselijk gevoel als moederliefde wordt beleefdin belangrijke mate sociaal en cultureel is bepaald. In de Westeuropese Middeleeuwen legden arme ouders hun kinderen 'uit liefde' te vondeling, in delen van India en China zijn meisjesbaby's nog steeds dermate ongewenst, dat ze veelal direct na de geboorte als oud vuil worden weggegooid, terwijl jongetjes liefdevol worden gekoesterd. Ik heb het maar niet over de talloze culturen waarin binnen de man-vrouw verhoudingen volstrekt geen ruimte is voor zulke frivole zaken als verliefdheid of wederzijds plezier. Ook wat de waarden en normen betreft geeft de cyclus een afspiegeling van de hedendaagse Westerse wereld. De belangrijkste morele thema's zijn immers: de emancipatie van de Vrouw (‘een slimme meid is op haar toekomst voorbereid’ zou speciaal als motto voor hoofdpersoon Ayla verzonnen kunnen zijn) en de strijd tegen het racisme. Voor ingewijden heeft deze onbewust anachronistische benadering zijn amusante momenten: Auels beschrijving van het gedrag van vuursteenbewerkers lijkt tot in de kleinste details ontleend aan de rituelen die zich bij cursussen en congressen over experimentele vuursteenbewerking afspelen, met als hoogtepunt de scene waarin Jondalar een nummertje refitten weggeeft wanneer hij Ayla's Levallois-techniek beter wil begrijpen.

Echter: deze bezwaren vallen grotendeels weg tegenover de positieve punten van de serie. Het is Auel op bewonderenswaardige wijze gelukt om saaie en droge archeologische feiten te vertalen in een boeiend verhaal over onze vroege voorouders. Ze besteedt minitueuze aandacht aan het ijstijd-milieu en maakt duidelijk hoe mensen zich in die wereld kunnen handhaven dankzij een geweldige kennis van de dieren- en plantenwereld. Waar concrete archeologische gegevens ontbreken, maakt ze op creatieve wijze gebruik van ook bij prehistorici geliefde aanvullende bronnen als ethnografie of experimentele archeologie. Mijn kritiek op deze kant van het verhaal is marginaal: Zowel hss als hsn eten vrijwel perfect volgens de normen van de schijf van vijf en kennen zoveel succesvolle geneeskrachtige planten, dat ik me soms afvroeg waarom ze toch gemiddeld niet ouder dan dertig werden. Ik vind het bovendien jammer dat Auel Ayla en Jondalar verantwoordelijk maakt voor bijna alle technologische vernieuwingen van het Jong-Paleolithicum (zoals daar zijn: de travois, de speerwerper, de benen naald en het maken van vuur met een vuurslag) en bovendien een kennelijk als 'typisch modern' opgevatte hsn gewoonte als het meegeven van bloemen aan de doden ook op het conto van Ayla schrijft.

Verfrissend is dat Woman the Gatherer (4) een op zijn minst gelijkwaardige plaats heeft gekregen naast Man the Hunter (5). Alle mogelijke aspecten van het dagelijks leven worden op zeer gedetailleerde wijze beschreven (Auel houdt zich zelfs bezig met de manier waarop vrouwen die een lange broek dragen het beste kunnen plassen). De lezer ervaart van minuut tot minuut met welke activiteiten de dagen en nachten gevuld waren, waarbij gelukkig duidelijk wordt dat het leven van jagers/verzamelaarsters niet uitsluitend bestond uit met de pure strijd om het bestaan, maar aanzienlijke ruimte bood voor sport, spel en andere recreatie. Navraag bij enkele trouwe fans leerde dat ook zij deze grote aandacht voor het detail en het gewone bijzonder waardeerden.
Ik denk dit de nuttige les is die we uit het succes van de cyclus kunnen destilleren: bij onze pogingen tot verantwoorde popularisatie zullen we meer aandacht moeten besteden aan de dingen die wij niet zeker weten, maar die het publiek interessant en spannend vindt. De keuze van b.v. Archeon voor het laten optreden van 'bewoners' die door hun dagelijkse bezigheden het verleden tot leven moeten laten komen zal dan zeker aansluiten bij de belangstelling van het grote publiek. Anderzijds zal men de keerzijde van deze benadering niet moeten vergeten, en op de een of ander manier duidelijk moeten maken, dat men niet het echte verleden te zien krijgt, maar alleen onze tijdsgebonden visie.

Noten

1. A. Carmiggelt en D. Stapert, 'Paradise Lost. De Oude Steentijd vormgegeven in vier tentoonstellingen', Archeologie en Publiek (1990), 20-29.
   
2. Margriet, 12 oktober 1990.
   
3. De Limburger, 30 oktober 1990.
   
4. F. Dahlberg (ed.), Woman the Gatherer (Yale 1981).
   
5. R. Lee en I. DeVore (eds.), Man the Hunter (Aldine 1968).

inhoudsopgave | volgend artikel | alle artikelen